makala sahili

LoGo

Adhabu au maonyo katika kubadili tabia ya mtu/mtoto

Ntanguligwa Constantine


Punishment and changing behaviour of a child
Tafadhali share unaweza okoa maisha na future ya mtoto mmoja wapo Tanzania.
Mungu alipotuumba alitupa fursa ya kipekee hata kwa mapungufu na tofauti tulizonazo kama binadamu. Kwenye mafundisho ya awali ya dini tulifundishwa angalau kuwa Mungu alituumba tumjue, tumpende, tumtumikie na mwisho tufike kwake juu mbinguni.
Kwenye biblia Muhubiri anatuambia kwenye ile sura ya kwanza:
1 Maneno ya Mhubiri
2 Mhubiri asema, Ubatili mtupu, ubatili mtupu, mambo yote ni ubatili.
3 Mtu ana faida gani ya kazi yake yote aifanyayo chini ya jua?
4 Kizazi huenda, kizazi huja; nayo dunia hudumu daima.
5 Jua lachomoza, na jua lashuka, na kufanya haraka kwenda mahali pa maawio yake.
6 Upepo huvuma kusi, hugeuka kuwa kaskazi; hugeuka daima katika mwendo wake, na upepo huyarudia mazunguko yake.
7 Mito yote huingia baharini, walakini bahari haijai; huko iendako mito, ndiko irudiko tena.
8 Mambo yote yamejaa uchovu usioneneka, jicho halishibi kuona, wala sikio halikinai kusikia.
9 Yaliyokuwako ndiyo yatakayokuwako; na yaliyotendeka ndiyo yatakayotendeka; wala jambo jipya hakuna chini ya jua.
10 Je! Kuna jambo lo lote ambalo watu husema juu yake, Tazama, ni jambo jipya? Limekwisha kuwako, tangu zamani za kale zilizokuwa kabla yetu sisi.
11 Hakuna kumbukumbu lo lote la vizazi vilivyotangulia; wala hakutakuwa na kumbukumbu lo lote la vizazi vitakavyokuja, miongoni mwao wale watakaofuata baadaye.
12 Mimi, Mhubiri, nalikuwa Mfalme wa Israeli katika Yerusalemu.
13 Nikatia moyo wangu ili kuyatafuta yote yanayotendeka chini ya mbingu, na kuyavumbua kwa hekima; ni taabu kubwa ambayo Mungu amewapa wanadamu, ili kutaabika ndani yake.
14 Nimeziona kazi zote zifanywazo chini ya jua; na, tazama, mambo yote ni ubatili na kujilisha upepo.
15 Yaliyopotoka hayawezi kunyoshwa, Wala yasiyokuwapo hayahesabiki.
16 Nikatafakari nikisema, Nimejipatia hekima nyingi kupita wote walionitangulia katika Yerusalemu; naam, moyo wangu umeona kwa wingi hekima na maarifa.
17 Nikatia moyo wangu ili kuijua hekima, na kujua wazimu na upumbavu; nikatambua ya kwamba hayo yote nayo ni kujilisha upepo.

Katika dunia hii tumeumbwa binadamu na tofauti nyingi sana. Kiuwezo, kifikra, kiakili, kikabila n.k. Ni wazi kwamba sisi ni bora kuliko baadhi na dhaifu kuliko baadhi pia(we are stronger than some and weaker than some). Siku zote tukumbuke tunadhumuni katika maisha yetu katika dunia hii. Kunasababu kwanini tupo.(In each way we must always remember we all have a purpose in the world) hata tuwe dhaifu kiasi gani.

Nataka kusema nini?
Watoto wadogo wapo katika stage ya muhimu sana kwenye maisha yao(walau ninaowazungumzia hapa leo ni wale mpaka miaka 13, ingawa inaweza kuapply na zaidi inapofaa). Angalau kwa mda mfupi niliosoma saikolojia na magonjwa yake ni wazi kwamba stage hii ndiyo inayo determine their future. Nimewiwa kusema haya kwa kuona utofauti uliopo baina ya watoto na familia mbalimbali. Ni wazi kuwa uwezo wao wa darasani unaweza kutofautiana sana, tabia vivyo hivyo na interests(vitu wanavyovipenda) pia.
Je ni dhambi au kosa la nani mtoto kutokuwa na akili za kukokotoa hesabu au kushika nafasi za chini darasani?
Kila kitu ni mpango wa Mungu hakuna dhambi wala makosa rejea (Yeremia 1:5) “kabla sijakuumba katika tumbo nalikujua, na kabla hujatoka tumboni. Tofauti hizi huanza tangu mimba inatungwa. From our embryological perspective Mwili na Akili ya binadamu inaweza kubadilika kwa kubadili position ya gene(kinasaba) moja tu(a very tiny organic factor not even visible to the eyes) kwenye uumbaji uanzao tumboni mwa mama na ikasababisha kutokea mtu tofauti kabisa. Ndiyo maana mama mjamzito kwa mfano hashauriwi na ni hatari zaidi kutumia kemikali katika angalau miezi mi3 ya mwanzo ama wiki ya 1-12(1st trimester) sababu hata moshi tu ule wa sigara unaweza badili mtu atakayezaliwa kabisa(teratogens). Nimesoma na kuwafundisha tangu zamani rafiki zangu nikiwa shule. Nimekutana na watu wenye uwezo tofauti tofauti. Waliodhaifu na walio imara pia. Mara zote nimekuwa ninawaelewa na kila mtu natafuta namna nzuri ya kumsaidia nashukuru Mungu wapo wanaonishukuru hata leo kwa walipofika. Zaidi sana mimi si kwamba nilikuwa na akili sana ama bora kuliko wote lakini nilikuwa na bahati tu na baraka za Mungu. (And most of all, i am not the best i was just lucky and blessed.)

Kipindi hiki cha Saikolojia yao watoto. Ni vema kutambua vema udhaifu wao na uwezo wao. Kujaribu kuimarisha zaidi uwezo wao na kutafuta namna nzuri ya kusahihisha mapungufu yao.
Mtaalamu wa sayansi Einsten alisema: If u teach a cat all it life knowing it can fly, it will always live its life knowing it is stupid" yani nyau ukimtrain ajue anaweza kupaa, maisha yake yote atajiona mjinga sababu atashindwa kufanya kitu akichoambiwa anatakiwa aweze ambacho kiuhalisia hakiwezekani. Vivyi hivyo. Kuna kitu nimeobserve tangu nikikua. Mfano Fikra kuwa lazima usome sayansi. Lazima uwe mwanasayansi. Lazima ujue hesabu. Si kweli hata kidogo ndiyo maana muhubiri anasema mambo yote ni ubatili mtupu. Misemo kama hii: Hii hata mjinga anaweza. Statement kuwa you are stupid. Ni hatari sana na za kuvunja moyo kwa mtoto.(These are very dangerous heartbreaking statements to children atleast of that young age). Maisha yao yote wanakuwa wanajua wao ni wajinga tu. Hamna wanachokiweza.

Nitatoa mfano mmoja. Kwenye afya ya akili kuna watu wanapata ugonjwa unaitwa depression. Akili ya binadamu ni kitu cha ajabu sana. Unaweza kukifanya kiamini unavyotaka wewe na ukashangaa mwili mzima utajibadilisha kulingana n akili inachofikiri.
Depression angalau kwaufupi ni hali ambayo mtu anajiona hana uwezo wa kufanya chochote. Kiasi hata ukimwambia mtu simama ufunge pazia atakwambia hawezi si kwasababu hawezi kweli ama kiburi bali ni kwasababu akili yake inafikiri hivyo na pale kweli mwili wake unashindwa kabisa.
Lakini nitagusia moja ya njia tunayoweza kumsaidia mgonjwa wa aina hii. Ukimwambia basi kama huwezi kufunga pazia angalau simama basi. Kile kitando cha kusimama tu atapata kitu tunaita "zawadi kwenye ubongo"(kuna reward system kwenye brain) na atajiona "alaaa"! kumbe naweza. Kutokea hapo taratibu atapata mabadiliko ya mfumo wa kiakili na hatimaye kusema sasa najaribu na kufunga pazia hatimaye anapona kabisa.
Pamoja na magonjwa mengine mengi ya akili(psychopathologies) kama obsessive compulsive disorders, dellussion na Schizophrenia(ambayo huweza jijenga taratibu hasa mtu akipitia mazingira ya msongo wa mawazo, wakikosa upendo) nk.
Ndicho watoto wanachohitaji, upendo na support ya walezi/wazazi. Kumuita mtoto mjinga hamjengei chochote zaidi ya kumfanya ajione hivyo(manipulation of human brain). Saikolojia inaweza kukufanya hapo ulipo mtu ujione kama huna mikono na kweli ukajiona na kujihisi hivyo kabisa, akili ikipewa mazingira sahihi huweza kubadilishwa.(The brain can be manipulated any time and to anyone to work anyhow given specific conditions). Hii inaendana sambamba kabisa kuwachukulia tofauti(ukiwa na watoto wadogo zaidi ya mmoja) sababu ya uwezo wao na mapungufu yao kwamba ikaonekana mmoja anastahili upendo na kujiwa zaidi kuliko mwingine. Ina matokeo mabaya mwishowe. Wanakuwa na woga na kutokujiamini (Its as a bad implication in their future, mentality and growth. They grow with fear, with depression, with no confidence.)
Ndiyo maana wanasaikolojia pia wanatuambia tofauti ya punishment(adhabu) na reinforcement(kiimarishi tabia). Ingawa na zenyewe zimegawanyika kwenye chanya(positive) na negative(hasi) ila kwa ufupi
Punishment hutumika kurestrict/kukomesha tabia flani(inaweza kuwa inayoumiza physically kama fimbo au isiyoumiza kama kutokutoka nyumbani kwenda kucheza)na Reinforcement hutumika kuimarisha tabia flani. Mfano mtoto akiwa ni dhaifu darasani ni dhahiri kuwa tutaangalia chanzo.
Apart from uwezo wake asilia(ambao hatuwezi sana kuufanyia kitu chochote kama ni asili au pengine ni ugonjwa unaoitwa ATTENTION DEFICIT HYPERACTIVE DISORDER wenye dawa zake kabisa ni ugonjwa wa watoto kushindwa kuconcentrate/ kuwa makini ambao ufahamu wake ni ndogo sana kwenye jamii yetu ingawa una dawa zake kabisa)
Lakini kuna kutokuwa msikivu darasani si kwasababu ya ugonjwa tuseme kwasababu ya kucheza akifika nyumbani hazingatii homework/kazi za shule za kufanya nyumbani anazopewa.
Hapa tuna nafasi ya kufanya punishment kwamba hamna kwenda kucheza na mara nyingine hapa ndo unakuta fimbo imetumika mfano hasa asipokuwa msikivu. Hii taratibu itasupress hii tabia ya kutokuwa msikivu.

Lakini lazima tu reinforce tabia hii kwa kumpatia zawadi atakapoonesha mabadiliko chanya/kupanda/kuimprove kwenye somo lolote lile lets say ameimprove historia kutoka 30 mpk 85 hata kama hesabu amefeli bado mfano amepata 20.
Na hapa hapa ndipo tuna nafasi ya kutumia reinforcement ya kuimprove hesabu pia kwa kumuencourage na kumwambia mfano next time ukipanda na hesabu kutoka 20 kwenda juu zaidi nakuongezea zawadi.
Taratibu akirudi nyumbani atakuwa anakumbuka anahitaji kufanya bidii( he/she has to work harder) na atapunguza kucheza na kufanya homework kwanza sababu kisaikolojia ameshatengeneza connection/uhusiano waa kufanya homework, kuimprove/kupanda darasani na kupewa zawadi hata kama atashindwa kufanya vizuri hesabu lakini ataendelea kufanya juhudi na utaendelea kumtia moyo hivyo hvyo.

Hatari iliyopo ukimuita mtoto STUPID(MJINGA), huna akili, na UKAMTENGA!? Ina reinforce failure(kuimarisha kufeli kwake). Inaimarisha mentality kuwa kumbe sina akili. So kwa vile ni mtoto hana uwezo wa kusema sasa inabidi nibadilike hata kama anajua kuwa kuitwa mjinga si jambo zuri(kwamba sasa neno hili lifanye kazi kama punishment). So atakuwa hivyo hivyo ikiendelea kujireinforce zaidi na zaidi.
Mwishowe anakuwa hajiamini kabisa kuwa anaweza kufanya lolote na graph kushuka zaidi na zaidi yani kukosa ile ari ya kupambana, anaona siwezi kufanya kitu na ndiyo basi tena. Kwenda shule sasa ni kama utaratibu tu ambao ameukuta. Ni kwa ufupi sana nimeelezea hilo. Siku zote kuna hatari kubwa kama hizi mbili zisipokuwa balanced yani reinforcement na punishment.
Mimi huwa napenda kusema na kuwambia watu hasa katika sehemu mbalimbali nimekuwa naongoza na kuishi, kuwa siku zote kuna njia ya amani zaidi kutatua matatizo.(there is always a better and peaceful solution to solve any problem and true we always solved the problems in a peaceful way.) Mwanzo 9:12-16 "Anamwambia mimi sitaangamiza tena dunia kwa maji". Mungu aliahidi hataiangamiza tena dunia kwa maji na kutafuta njia nzuri zaidi kuokoa dhambi za wanadamu hata kumleta mwanae wa pekee badala ya kuangamiza dunia nzima. Ni jambo tunaloweza kujifunza kama wanadamu. Despite hasira na frustration zozote tulizonazo wakati wowote, tunaweza kupata amani ya rohoni (we can always eventually find peace) kama mfano huo huo wa gharika kuu! Lord bless us all.
Regards,
Ntanguligwa Constantine(Mwanafunzi wa udaktari chuo kikuu cha Afya na Sayansi Muhimbili)
Ukipata mda tembelea blog yangu kujifunza zaidi hapa: Adhabu
-Ntanguligwa Constantine
Makala nyingine kutoka kwa mwandishi huyu:
Maumivu ya kichwa
Unywaji wa maji

Waionaje makala hii (Maoni)
Sahili__ni rahisi na inaeleweka
Tata__ ni ngumu kueleweka
Nzuri__inafaa kwa ajili ya wanadamu
Maoni kwa ufupi

Taarifa zilizo katika mtandao huu hazilengi kuwa mbadala wa taarifa rasmi kutoka katika vyombo vyenye mamlaka kama, daktari au mtoa huduma ya afya. Au sekta yoyote rasmi. Taarifa na habari hizi ni kwa ajili ya ujuzi tu.